Táýelsizdikpen tel ósken kásipker

Qostanaı aýdany ortalyǵyna ornalasqan «Qarasý-ET» et kombınatyn qazir oblys tóńiregi ǵana emes, búkil el, odan qaldy kórshi Reseıdiń shekaradaǵy oblystary biledi desek, artyq emes. Nege biledi deısiz ǵoı? О́ıtkeni, áńgime «Qarasý-ET» et kombınatynyń jyl saıyn júzden asa atalymmen 5 myń tonnadan artyq et ónimderin óndirgeninde ǵana emes eken. Áńgime ónimniń taza sapasy men kombınattyń eýropalyq standarttarǵa qol jetkizýinde bolyp otyr. Qazir oblystaǵy, tipti Astanadaǵy qulaǵdar bolǵan meıramhanalar kelýshilerge as mázirin jasaý úshin et ónimderin «Qarasý-ET» kombınatynan alýǵa tyrysady. Munda maldyń etin músheleıdi. Múshelegende tós, jambas dep baltalamaıdy, «steık-tıbon», «steık rıbaı» dep syrtyna jazyp, polı­etılen qaltaǵa salyp, qatyryp qoıady. Sapasyna syrtqy bezendirilýi saı, kóz toıyp, jutyp jibererdeı bolyp turady. «Steık tıbon» degeni beldemeniń jartysy, «rıbaıy» – kádimgi qabyrǵa. Onyń minsiz kesilýi, maıynyń jobasy da standartqa saı bolýy tıis. – Qonaǵynyń aldyna etti múshesimen tartqan qazaqtan ótetin fılosof, demokratııashyl halyq tabýym qıyn. Qa­zaq qonaǵyna qoı soıady da, dastarqan basyndaǵy jasy úlken aqsaqalǵa bas qoıady, qudaǵa jambas, kúıeýge tós, dep jalǵasa beredi. Al hal­qy­myz «jaýyryndy jaýǵa beredi» deıdi. Jaý­yrynnyń eti eń jumsaq, dámdi et. «Tas­pen urǵandy aspen ur» degen sózi taǵy bar. Sonda ózine jaýlyq etkendi qazekem qalaı syılaıdy deseńshi. Alla taǵala ne­sibeni halqyma osyndaı aq nıeti úshin de bergen shyǵar, – dep Almat sóz arasynda basyn shaıqap qoıady. Eýropalyq standartpen jylyna 5400 tonna et ónimderin óndiretin «Qara­sý-ET» kombınaty «Qarasý» saýda-óner­ká­sip kompanııasynyń jetekshisi Almat Tur­sy­nov qurǵan et klasteriniń bıik shyńy, ká­sip­ker maqsatynyń oryndalýy der edik. Almatqa alǵa qoıǵan maqsatqa jetý ońaı boldy ma? Árıne, joq. Taǵy da ótkendi sholmaı áńgime qyzbaıdy. Elimiz táý­elsizdigin alǵan jyldary Almat ot bop janǵan jıyrma bestegi jigit edi. Kóp balaly otbasynda ósti. Aldyńǵy aǵalarynyń izimen joǵary bilim alyp, mehanık mamandyǵyn meńgerdi. Uly Otan soǵysynyń ardageri, ǵumyr boıy aýyl sharýashylyǵynda qyzmet etken, qarjyger, kózi ashyq ákesi Janábil qarııa uldary úshin ustyn bolatyn jaryqtyq. 90-shy jyldary ár sharýashylyqtaǵy myńdaǵan bas mal kóz aldynda tıynǵa arzymaı tegin soıylyp, talan-taraj bolǵanda ákesi: «Balalarym, aýyldan ketpeńder, maldy qurtpańdar, qashannan maly ketken qazaqtyń kúni qarań bolǵan, maldy ustap qalyńdar», dedi. Ákeniń osy sózi ulyna Quran sózindeı estildi. Zerek ul kásibin de, násibin de aýyl sharýashylyǵynan kórýge bel býdy. Árıne, ol kezde Almat Janábiluly da kásipkerlik úshin paıdanyń kózi astyq ósirýde degen uǵymda boldy. Jerdi aıqysh-uıqysh jyrtyp, kóktemde bir, kúzde bir kelip jer-ananyń bergenin ǵana ýystap alyp, taıyp otyratyn kásipkerler ilýde bolsa da búgin de kezdesedi. Al 90-shy jyldary astyqtyń túsimi ozyq tehnologııadan ekenin oılaıtyndar kóp bolmaıtyn. Gektar aınalymyn jerdiń tabıǵı qunarynan dep túsinetinder nemese jerdi kútýge moıyny jar bermeıtinder qatary qalyń edi. Al Tursynov 1999 jyldyń ózinde kásipkerlik kózdi jumyp, jer tyrnalaı berý emestigin, oǵan ǵylym, jańa tehnologııa turǵysynan kelý kerektigin túsindi. Qostanaı oblysyndaǵy astyq alqaptary biraz jyldar boıy kútilmegendikten ol túrli zııankesterden zardap shegetin. «Qarasý» saýda-ónerkásip kompanııasyna kiretin sharýashylyqtar oblysta birinshi bolyp hımııalyq par óndirisin engizgennen keıin alqaptardyń 60 paıyzyn zııankesterden tazalaýǵa múmkindik týdy. Osyǵan deıin jaramsyz bolyp qalǵan alqaptardy aınalysqa qosyp, olardy nóldik tehnologııa elementterimen óńdeýge qol jetkizildi. 2002 jyly respýblıkanyń ıntellektýaldyq menshik quqy jónindegi komıteti «Parǵa qaldyrylǵan jáne tyńaıǵan jerlerde dándi daqyldardy kútip-baptaýdyń tásilderin tapqany úshin» Almat Tursynovqa ónertabystyń ıesi retinde №14248 sertıfıkatty tapsyrady. Kelesi jyly Qazaq ósimdik qorǵaý ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵalymdary «Qaraman-K», «Ramazan-Qarasý» sharýashylyqtaryna kelip, astyq qumyty zııankesine qarsy sharany zertteýge kirisedi. Ol boıynsha dok­tor­lyq, kandıdattyq dıssertasııalar qor­ǵa­lady. Jer óńdeýdiń ınnovasııalyq baǵ­darlamasyn ıgerý arqasynda qandaı qur­ǵaqshylyq jyldary da kompanııa sha­rýashylyqtarynyń keýseni bos qalǵan emes. Qazir «Qarasý» saýda-ónerkásip kom­panııasynyń astyq alqaby 220 000 gek­tardy quraıdy. Astyqty tek jınap qoı­maı onyń saqtalýyna, óńdelýine ınves­tısııalar tarta otyryp, eki elevator, eki astyq qoımasyna qol jetkizdi. Qazir kompanııanyń 260 myń tonna astyqty saqtaýǵa múmkindigi bar. Eki dıirmende kúnine 100 tonna astyqtan un tartylady. Kásipker aýyl sharýashylyǵyndaǵy qos órim sala – egin sharýashylyǵy men mal sharýashylyǵyn qatar damytý kerek­ti­gin túsinedi. Ol úshin eki salany da ozyq teh­nologııalar arqyly jańǵyrta damytý qa­jet edi. Ol asyl tuqymdy mal ósirýdi qol­ǵa alady. 2000-shy jyldardyń basynda 141 bas qazaqtyń aq sıyry satyp alynady, qazir sharýashylyqtardaǵy asyl tuqymdy maldyń jalpy sany 5700 basqa jetti. Kompanııanyń basqa sharýashylyqtarynda Zeńgi babanyń etti áýlıekól tuqymy da ósiriledi. Qazir óńdeý kásipornyn qamtamasyz etý úshin «Qaraman-K» sharýashylyǵynda eki jarym myń qazaqtyń aq bas sıyry bordaqylanady. Osy sharýashylyqta mal tezegin paıdalaný arqyly elektr energııasyn óndiretin bıogaz qondyrǵysy ornatyldy. Ol sharýashylyqtyń sehtaryn jáne selony túgel elektr energııasymen qamtamasyz etip tur. Organıkalyq qaldyq qaldyrmaıtyn ekologııalyq mańyzy zor jáne arzan elektr energııasyn óndiretin bul qondyrǵynyń elimizde áli balamasy joq. Aýyl sharýashylyǵy damyp keledi. Onyń Elbasy aıtqandaı, áli-aq elimiz ekonomıkasynyń draıverine aınalaryna Almat Janábilulynyń senimi taýdaı. Onyń bala kezindegi bir sýret esinen osy ýaqytqa deıin ketpeıdi... Naǵashysy Esen deıtin kisi baıaǵyda keńshar basqardy. Asqabaqtaı domalanǵan 7-8 jastaǵy jıeni Almat onyń mashınasyna minip alady. Aýyl men aýyldyń arasy mashınanyń ózine biraz jer, seleýli dala aınalyp qalyp bara jatady. Badanadaı kózin alysqa qadap otyratyn bala suraq qoıady. «Naǵashy, myna jerler osylaı jata ma, munda keıin ne bolady?» deıdi. «Bul dala­ǵa da sharýashylyqtar túsedi ǵoı» dep jaýap beredi naǵashysy. «Al sovhozdar keıin ne bolady?» dep suraıdy bala. «Sovhozdar aýdan ortalyǵyna aınalady». «Aýdandar ne bolady?». «Aýdandar qala bolady». «Al qalalar ne bolady?» deıdi bala. «Qala astana bolady» deıdi naǵashysy. Bala suraqty toqtatyp, dalaǵa qaraǵan kúıi oılanyp qalady. Zamannyń ózgeretinin, eldiń táýelsizdigi jaqyndap kele jatqanyn balanyń da, atanyń da ishki túısigi sezgendeı. Eki urpaq ókiliniń áńgimesin perishte áýmın dese kerek. «Elý jylda el jańa, júz jylda – qazan» degen, sol ata men bala arasyndaǵy áńgime, bala qııaly búginde shyndyqqa aınaldy ári bolashaǵynyń kókjıegi keń bolaryna júrek túbinde jatqan senimi taǵy bar. Qazir oblystaǵy beldi kásipker, aýyl sharýashylyǵyn uıymdastyrýshy bolyp qalyptasqan Almat Tursynov boz dalanyń bárine mal jaıýdy, qazaqtyń etin dúnıeniń tórt buryshyna brend etýdi oılaıdy. Ekeýmiz onyń ózi basqaratyn «Qarasý» saýda-ónerkásip kompanııasyna kiretin «Tobyl» meımanhanasynyń foıesinde otyrmyz. Bul qonaqtar qaı shetelden kelse de Qostanaı qalasyndaǵy uıalmaı kórsetetin eń úzdik qyzmeti bar meımanhana bolyp tabylady. «Biz eýropalyq standarttan qalmaýymyz qajet jáne jurtqa kórsetetin óz brendimiz bolýy tıis», degen kásipker ustanymyn aıǵaqtap turǵandaı. – Bizge ata-babamyz jurttyń qoly jetpeıtin baılyq qaldyrdy. Ol – jer! Qandaı bıznes jasaımyn deseń de jer jetedi. Damyǵan elderden bıznesti úırenýimiz kerek, úırendik te. Biraq óz­genikin sol kúıinshe kóshirmeı, qoldan kelgendi jasaýǵa, damytýǵa tıispiz. Biz tórt túligimen baı bolǵan, osynsha jer­di bizg­e qaldyrǵan atalar urpaǵymyz. Son­dyq­tan ettiń brendin jasaýymyz kerek. Bul meniń óz pikirim, ózimniń qolymnan keletin is, – deıdi Almat Janábiluly. Iá, kásipkerdiń aıtatynyndaı bar. Qazir «Qarasý» saýda-ónerkásip kompanııasynda birneshe sharýashylyq tek sıyr etin óndiretinin aıttyq. Ásirese, «Qaraman-K», «Jańabek» sharýashylyqtarynda eti mármár qazaqtyń aq bas sıyry ósiriledi. Halqymyzdyń et baǵytyndaǵy asyl tuqymdy tól maly, Eýropaǵa usynsań da, Azııaǵa usynsań da tutynýshy ózi aıtyp ózi alatyn, dámi til úıiretin et. Soltústiktiń sýyǵyna tózimdi, sýyna, shóbine úırengen, tez semiretin maldyń bul tuqymy qys aýyr bolǵan jyldary teńselip shyqsa da, kókke aýzy tıisimen túlep sala beredi janýar. Osy maldy bıznesiniń ózegi etken kásipker ózin Qazaqstannyń patrıoty sanaıdy. Qazaqstandaǵy bıznestiń túpqazyǵyn qaqqan Elbasy shetelderge shyqqanda kásipkerlerdi qasyna ertip júrdi, damyǵan elderdegi erekshelikterdi kórsetti, jaqsysyn úırenýge jaǵdaı jasady. Bız­nes­ti, onyń ishinde aýyl sharýashylyǵy sala­syn damytý úshin kásipkerlerdi qol­daıtyn qanshama baǵdarlama ómirge keldi. Sýbsıdııa, lızıng, nesıe, grant túrinde jeńildikter, kómek berilip jatyr. Almat Tursynov osy múmkindikterdiń eshqaısysyn qur jibergen joq, barlyǵyn da paıdalandy. Mine, sonyń arqasynda ol oblystaǵy eń iri et klasterin qurdy. «Qarasý-ET» et kombınaty elimizdi damy­tý­dyń ındýstrııalyq kartasy aıasynda ómirge keldi. – Barlyǵy da eńbek pen izdenistiń, bilimniń, memleket tarapynan qoldaýdyń arqasynda múmkin boldy. Aldymen maldy ósirdik, bordaqylaý alańdaryn kóbeıttik, zamanaýı óńdeý kásipornyn qurdyq, sharýashylyqtaǵy buzaýdan «Qarasý-ETte» daıyndalatyn «steık-rıbaıǵa» deıingi jol – búgingi minsiz et klasteri. Bizdiń 25 jylda jetken jetistigimiz! – deıdi Almat Janábiluly. Qazaq dalasynda óndirilgen et qazaq­tyń brendi jáne baılyǵy. О́ıtkeni, óndir­gen ónimiń suranysqa ıe bolǵanda ǵana bıznestiń qadamy júredi. Qostanaı oblysy Reseıdiń Chelıabi, Qorǵan, Orynbor oblystarymen shektesedi. Basqasyn aıtpaǵanda, Chelıabi men Magnıtogor – óndiristi qalalar. Olar Qostanaıdan bar-joǵy 300-400 shaqyrymda jatyr. Bul jerde 4 mıllıondaı halyq bar, odan sál árirekte óndiristi Ekaterınbýrg qalasy, Sverdlov oblysynyń 5 mıllıondaı turǵyny et kerek dep otyr. – Mine, aınalanyń bári – naryq. Osyny paıdalanýymyz qajet. Bizdiń kompanııa bıyl bir jylda Reseı naryǵyna 600 tonna sıyr etin shyǵarýy qajet edi. Sonyń 400 tonnasyn jiberdik. Elimizdegi keı oblystarda oryn alǵan kúıdirgi aýrýyna baılanysty Reseı jaǵy saýdany ýaqytsha toqtatpaǵanda qazir bul jospardy artyǵymen oryndar edik. Keler jyly eksportqa et pen et ónimderin shyǵarýdy ulǵaıta beremiz, – deıdi kásipker. Almat Janábilov bızneske bilim kerektigin Elbasy sóziniń ómir shyndyǵy ekenine tánti. О́zi mehanık bolýmen qatar ekonomıst mamandyǵyn meńgerdi. Esep-qısapty shemishkeshe shaǵady. Halqymyz tarıhynan mol habary bar kásipkerdiń keltirgen málimetteri elimizdegi et klas­teriniń bolashaǵy zor ekenin de bildiredi. – Keńes Odaǵy jyldary Qazaqstan Reseıge jylyna 400 myń tonna et jiberdi. Baǵasyn aıta kórmeńiz – tıyn-teben, tekke ketip jatty. Biz et eksporttaýda osy deńgeıdi baǵyndyra almaımyz ba? Jáne ony ettiń búgingi baǵasymen esepteı berińiz, qazynaǵa mıllıardtar aǵylar edi. Ol úshin árıne, elimizde jaıylym, qu­nar­ly jem-azyq, aýyz sý, mamandar daıyn­daý, ozyq tehnologııalardy ıgerý se­kildi kóptegen máseleler sheshimin tabýy tıis. Olardyń barlyǵy da bolashaqta sheshi­min tabaryna senimdimin, – deıdi Almat Janábiluly. Kásipker muny beker aıtyp otyrǵan joq. Ol sharýashylyqtarynda maldyń qulaǵyna qysqash qadap, qaıda jaıylyp júrgenin mobıldi baılanys arqyly baqylaý sekildi ozyq tehnologııalardy engize bastady. Avstralııadaǵy sekildi myńdaǵan bas maldy sanaýly ǵana baqtashy baǵatyn kúnge jeterine de senimdi. Qazir «Qarasý» saýda-ónerkásiptik kompanııasynda 3 myńnan asa adam jumys isteıdi. Elbasy aıtqan bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligin kásipker umyt qaldyrǵan emes. Sharýashylyqtary ornalasqan aýyldarda sport saraılary, stadıondar, turǵyn úıler boı túzedi. Kásipker áleýmettik sala qyzmetkerlerin, óner, shyǵarmashylyq adamdaryn áleýmettik jaǵynan qoldap otyratyn oblystyq «Mesenattar klýbynyń » turaqty múshesi. Sózimizdi bastaǵan «Qarasý-ET» et ónimderi kombınatymen áńgimemizdi qaıyrǵandy da durys kórip otyrmyz. «Qarasý-ET» kombınatynda óndirilgen shujyq túrleri dúkenderde jatyp qalmaıdy, pyshaq ústinen ketip otyrady. О́ıtkeni, Qostanaı jurty baıaǵydaı tabylǵanyn qanaǵat tutpaıdy, eshqandaı qospasy joq taza etten jasalǵan sapaly shujyqty izdep júrip alady. Tutynýshy talǵamyn da tárbıeleıtin óndirýshiniń ózi eken. Al zerek, izdenimpaz, bilimdi, halqynyń tarıhynan da, dástúrinen de habardar rýhanı baı, eliniń, jeriniń pat­rıoty Almat Tursynov azattyq alǵan jyldardan bergi 25 jylda qalyptasqan qazaq kásipkerleriniń som tulǵasy sekildi elesteıdi. Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan» QOSTANAI